Vai trò của cấp xã và yêu cầu đối với cán bộ cấp xã trong vận hành chính quyền địa phương 02 cấp

Một trong những nội dung có ý nghĩa chiến lược trong quá trình tiếp tục đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị hiện nay là xây dựng mô hình chính quyền địa phương 02 cấp theo hướng tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực; đưa chính quyền đến gần dân hơn, sát dân hơn và phục vụ Nhân dân tốt hơn.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận đây là một cuộc sắp xếp lại đơn vị hành chính hay giảm một cấp trung gian trong hệ thống tổ chức nhà nước thì chưa phản ánh đầy đủ chiều sâu của cuộc cải cách đang diễn ra. Từ thực tiễn vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp tại Bắc Ninh, có thể thấy một sự thay đổi sâu sắc hơn đang hình thành. Đó là sự chuyển dịch từ mô hình quản lý hành chính nhiều tầng nấc sang mô hình quản trị phát triển lấy cơ sở làm trung tâm; từ cơ chế thực thi theo cấp bậc sang cơ chế quản trị dựa trên trách nhiệm, kết quả và hiệu quả phục vụ người dân. Trong sự chuyển dịch đó, cấp xã đang được tái định vị vai trò một cách căn bản.

Sự thay đổi lớn nhất không phải là giảm một cấp hành chính

Trong nhiều năm, cấp xã chủ yếu được nhìn nhận như cấp cuối cùng trong hệ thống hành chính nhà nước, có chức năng tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách và nhiệm vụ được giao. Năng lực của cấp xã thường được đánh giá thông qua khả năng thực hiện đúng quy trình, đúng quy định và bảo đảm sự thông suốt của bộ máy hành chính. Nhưng trong mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, nhiều nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm trước đây do cấp trung gian đảm nhiệm đã được chuyển trực tiếp xuống cơ sở. Điều đó làm thay đổi căn bản vị trí của cấp xã.

Nếu như trước đây cấp xã chủ yếu là nơi thực thi thì hiện nay cấp xã đang từng bước trở thành nơi trực tiếp tổ chức phát triển địa phương; trực tiếp giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội; trực tiếp tiếp xúc, phục vụ và chịu sự đánh giá của người dân; trực tiếp tham gia quản lý các nguồn lực phát triển trên địa bàn.

Nói cách khác, cấp xã đang chuyển từ “cấp thực thi hành chính” sang “cấp quản trị phát triển địa phương”. Đây không chỉ là sự thay đổi về chức năng quản lý mà còn là sự thay đổi về triết lý quản trị. Nếu mô hình quản lý hành chính truyền thống đặt trọng tâm vào việc tuân thủ quy trình thì mô hình quản trị hiện đại đặt trọng tâm vào kết quả đầu ra, chất lượng phục vụ và giá trị tạo ra cho xã hội. Nếu mô hình cũ coi trọng việc thực hiện nhiệm vụ được giao thì mô hình mới đòi hỏi khả năng chủ động kiến tạo môi trường phát triển, huy động nguồn lực và giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Chính vì vậy, có thể nói điểm đột phá lớn nhất của mô hình chính quyền địa phương 02 cấp không phải là giảm đi một cấp hành chính, mà là hình thành một cấp xã mới với vị thế, vai trò và trách nhiệm mới trong hệ thống quản trị quốc gia.

Cấp xã đang trở thành nơi quyết định chất lượng quản trị địa phương

Một trong những đặc trưng của nền quản trị hiện đại là lấy người dân làm trung tâm. Người dân không đánh giá hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước thông qua các văn bản hay chủ trương được ban hành, mà thông qua chất lượng dịch vụ công họ nhận được, tốc độ giải quyết công việc, mức độ minh bạch, khả năng tiếp cận chính quyền và hiệu quả giải quyết những vấn đề thiết thực của cuộc sống.

Trong mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, phần lớn những trải nghiệm đó đều diễn ra ở cấp xã. Điều này đồng nghĩa với việc cấp xã đang trở thành nơi phản ánh tập trung nhất chất lượng quản trị của bộ máy nhà nước. Mọi chủ trương đúng đắn của Trung ương, mọi quyết sách phát triển của tỉnh, cuối cùng đều phải được hiện thực hóa ở cơ sở. Nếu cấp xã vận hành hiệu quả thì chủ trương sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống; nếu cấp xã yếu thì khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn sẽ ngày càng lớn.

Bởi vậy, xét ở góc độ quản trị quốc gia, chất lượng của chính quyền cấp xã không chỉ là vấn đề của địa phương mà ngày càng trở thành một bộ phận cấu thành năng lực quản trị quốc gia. Đây là một nhận thức mới cần được nhìn nhận đầy đủ trong quá trình tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp.

Thách thức lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa yêu cầu nhiệm vụ và mô hình năng lực cán bộ

Thực tiễn Bắc Ninh cũng như nhiều địa phương cho thấy một thực tế đáng chú ý: Tốc độ thay đổi của yêu cầu quản trị đang nhanh hơn tốc độ đổi mới công tác cán bộ. Nói cách khác, chúng ta đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình năng lực đối với cán bộ cấp xã. Các tiêu chuẩn cán bộ được hình thành trong giai đoạn quản lý hành chính truyền thống chủ yếu nhấn mạnh đến năng lực thực thi công vụ, chấp hành quy trình, quản lý theo lĩnh vực chuyên môn. Trong khi đó, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp đang đòi hỏi những năng lực hoàn toàn mới. Đó là năng lực quản trị phát triển; năng lực lãnh đạo chuyển đổi số; năng lực điều phối các nguồn lực xã hội; năng lực quản trị dữ liệu; năng lực phối hợp liên ngành; năng lực xử lý các vấn đề phức tạp phát sinh từ thực tiễn; năng lực truyền thông, đối thoại và tạo dựng đồng thuận xã hội…

Đây thực chất là sự chuyển đổi từ mô hình “cán bộ hành chính” sang mô hình “cán bộ quản trị địa phương hiện đại”. Nếu không giải quyết được khoảng cách này thì nguy cơ lớn nhất là tổ chức bộ máy đã đổi mới nhưng chất lượng quản trị chưa theo kịp yêu cầu phát triển.

Thực tiễn Bắc Ninh và yêu cầu xây dựng thế hệ cán bộ cơ sở mới

Sau hợp nhất, Bắc Ninh bước vào một giai đoạn phát triển mới với quy mô không gian lớn hơn, dân số đông hơn, yêu cầu quản trị đa dạng và phức tạp hơn. Một mặt, tỉnh đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và phát triển đô thị hiện đại của vùng Thủ đô. Mặt khác, tỉnh vẫn phải giải quyết hiệu quả các vấn đề nông nghiệp, nông thôn, an sinh xã hội, phát triển hài hòa giữa các vùng và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Chính sự đan xen giữa yêu cầu phát triển hiện đại và những vấn đề truyền thống đặt ra yêu cầu rất cao đối với đội ngũ cán bộ cơ sở.

Thực tiễn đó cho thấy, Bắc Ninh không chỉ cần đội ngũ cán bộ cấp xã giỏi chuyên môn hành chính mà cần một thế hệ cán bộ mới có tư duy phát triển, tư duy đổi mới sáng tạo, năng lực số và khả năng quản trị địa phương hiện đại. Đó phải là những người vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, vừa có khả năng tổ chức thực hiện; vừa am hiểu thực tiễn cơ sở, vừa có tư duy chiến lược; vừa gần dân, trọng dân, vừa đủ năng lực dẫn dắt sự phát triển. Nói cách khác, nếu mô hình chính quyền địa phương 02 cấp đang tạo ra một “cấp xã mới”, thì thực tiễn cũng đang đặt ra yêu cầu phải xây dựng một “thế hệ cán bộ xã mới”.

Đầu tư cho cán bộ cấp xã chính là đầu tư cho năng lực quản trị địa phương từ gốc

Thực tiễn sau 01 năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp có thể rút ra một nhận thức quan trọng: Xây dựng đội ngũ cán bộ cấp xã trong giai đoạn hiện nay không còn là vấn đề nhân sự đơn thuần mà đã trở thành vấn đề chiến lược của đổi mới quản trị địa phương và quản trị quốc gia.

Sự thành công của mô hình chính quyền địa phương 02 cấp sẽ không được quyết định trước hết bởi số lượng đầu mối được tinh giản hay những thay đổi về cơ cấu tổ chức bộ máy, mà bởi việc chúng ta có xây dựng được đội ngũ cán bộ cơ sở đủ phẩm chất, năng lực, uy tín và ngang tầm nhiệm vụ hay không. Trong ý nghĩa đó, đầu tư cho cán bộ cấp xã chính là đầu tư cho năng lực quản trị của đất nước, của tỉnh từ gốc; xây dựng đội ngũ cán bộ cấp xã chính là xây dựng nền tảng của một nền hành chính hiện đại, kiến tạo phát triển và phục vụ Nhân dân.

Và có lẽ, một trong những thước đo quan trọng nhất của công cuộc đổi mới hệ thống chính trị hiện nay sẽ là việc hình thành được một thế hệ cán bộ cơ sở mới – bản lĩnh hơn, chuyên nghiệp hơn, hiện đại hơn, gần dân hơn và thực sự trở thành những nhà quản trị phát triển ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Bùi Công Vĩ